معرفي كتاب

«انقلاب كربلا از ديدگاه اهل سنت»

انقلاب كربلا كه در سال 61 ق، به وقوع پيوست و امام حسين (ع) و ياران او در اين حادثه‌ي غمبار به شهادت رسيدند، سال جاري (1431ق)، 1370سال از زمان وقوع آن سپري مي‌شود. اين حادثه هرچند از لحاظ زماني و مكاني بسيار محدود بود؛ اما آثار مثبتي كه از خود بر جاي گذاشت، سبب شده است تا پژوهش‌گران و اهل تحقيق در طول زمانِ پس از وقوع آن حادثه به عوامل و پي‌آمدهاي آن، توجه فراوان كنند و آن‌را از زوايايي مختلف به عنوان يك قيام آزادي‌بخش و قابل الگوگيري، مورد بررسي قرار دهند. در باره‌ي قيام عاشورا ديدگاهاي زياد ارايه شده‌اند؛ اما تقريباً تمام آن‌ها به دو ديدگاه كليِ تشيع‌نگري و تسنن‌بيني بازمي‌گردند.

قيام امام حسين (ع) از منظر اهل تشيع، بر اساس سنت پيامبر (ص) و دستور دين مبين اسلام صورت گرفته است. در اين نگاه، هدف امام حسين (ع)، امر به معروف و نهي از منكر، برپايي نظام حق، احيايي دين و ارزش‌هاي آن، ايجاد اصلاح، عدالت اجتماعي، معرفي و ترويج فرهنگ شهادت و... ذكر شده است. در مقابل، يزيد به عنوان فردي شناخته مي‌شود كه بدون داشتن شرايط خلافت، آن‌را غاصبانه بدست گرفته، شعاير ديني را زير پا گذاشته و كارهاي خلاف دستور دين را علناً انجام مي‌داده است.

اهل سنت در باره‌ي قيام عاشورا، ديدگاه واحدي را اتخاذ نكرده‌‌اند و با تششت آرا، احياناً دچار تناقض‌گوي‌هاي شده‌اند.

برخي به حقانيت قيام امام حسين (ع) و مظلوميت آن حضرت، اعتراف كرده‌‌اند و قيام عاشورا را در همان مسير حركت پيامبر اكرم (ص) و خلفاي راشدين دانسته‌اند.

در مقابل، گروهي خلافت يزيد را مشروع و همه‌ي شرايط مشروعيت را در خلافت او جمع شده مي‌دانند و در نتيجه هرگونه قيام و حركت عليه يزيد را خلاف شرع و دستور دين مي‌دانند. برخي از اين گروه، پا را از اين هم فراتر گذاشته‌ در پي اثبات بي‌گناهي يزيد هستند. آن‌ها، با انتساب قتل امام حسين (ع) به اجتهاد يزيد يا اجتهاد مخالفان آن حضرت و يا عدم فرمان يزيد بر قتل، دامان يزيد را از هرگونه گناه پاك مي‌سازند.

هدف اين گروه از اين همه تلاش اين است، تا با توجيهات غير مستند خود، خلافت اسلامي و تمدن به اصطلاح عربي را از  هرگونه عيب و نقص مبرا سازند و اين گونه وانمود كنند كه خلفاي بعد از پيامبر (ص)، افراد شايسته و والا مقام بودند.

زمينه‌ها، علل، پيامدها و اهداف قيام كربلا از نظر اهل تشيع تا حدودي مشخص است و در اين باره‌ پژوهش‌‌هاي فراواني نيز انجام شده است. اما اين قيام در نزد اهل سنت در لابلاي همان كتاب‌هاي تاريخي؛ نظير «تاريخ يعقوبي»، اثر ابو واضح يعقوبي (284ق)  «تاريخ الامم والملوك» اثر محمد ابن جرير طبري (م310ق) معروف به تاريخ طبري، «الكامل في‌التاريخ»، اثر عزالدين ابن اثير و... باقي مانده است. از سوي ديگر كتاب‌هاي تاريخي اكثراً در باره‌ي واقعه‌ي كربلا از نظر محتوا همساز نيستند و شايد همين امر سبب شده است تا بسياري واقعه‌ي كربلا را آن‌گونه كه اتفاق افتاده است درك نكنند.

نخستين و معتبرترين اثر مكتوب از واقعه‌ي كربلا، مقتل ابومِخنف است كه به دست لوط ابن ابي يحيي بن سعيد بن مخنف بن سليم اَزُدي كوفي (90- 157) در قرن دوم گرد‌آوري شده است. اين مقتل هرچند فعلاً در دست‌رس نيست؛ اما مورخان؛ نظير طبري در نقل حادثه‌ي كربلا بيشتر به كتاب ابومخنف اسناد مي‌دهند؛ ولي در ميان روايات ‌‌آ‌ن‌ها تفاوت معنايي و تهافت محتوايي فراوان ديده مي‌شود و اين امر سبب سوء برداشت اهل سنت از واقعه‌ي كربلا شده  است.

براين‌اساس، بررسي انقلاب كربلا از ديدگاه اهل سنت با مراجعه‌ به منابع خود آن‌‌ها بسيار ضروري است. تا كسي بتواند با توجه به منابع معتبر نزد آن‌‌ها به تبيين درست اين واقعه بپردازد.

تا آن‌جا كه بنده اطلاع دارد، در زمينه‌ي قيام امام حسين از ديدگاه اهل سنت، پژوهشي درخور توجه انجام نگرفته است، جز دو كتاب به نام‌هاي «عاشورا از ديدگاه اهل سنت» كه ظاهراً مجموعه‌ي مقالاتي است كه مؤسسه‌ي آل‌البيت، چاپ كرده است و ديگري كتابي به نام «قيام امام حسين در منابع اهل سنت» اين كتاب را انتشارات دفتر تبليغات اسلامي در سال نهضت و افتخار حسيني در دو جلد چاپ كرده بود. در اين كتاب هرچند مطالب مربوط به قيام امام حسين (ع) از ده منبع معتبر اهل سنت، بدون هيچ تغيير و به زبان اصلي جمع‌آوري شده بود؛ اما از آن‌ جهت كه فاقد تحليل و بررسي است، ارزش تحقيقي ندارد.

اين كاستي هم‌چنان احساس مي‌شد تا اين‌كه كتاب «انقلاب كربلا از ديدگاه اهل سنت» به زيور چاپ آراسته شد. در اين‌جا به معرفي اين كتاب ارزشمند و در نوع خود كم‌نظير را به خوانندگان گرامي‌ معرفي مي‌كنم.

نام كتاب: انقلاب كربلا از ديدگاه اهل سنت

نويسنده: عبدالمجيد ناصري داوودي

محل انتشارات: قم

نام انتشارات: مؤسسه‌ي آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)

تاريخ نشر: 1388ش

نوبت چاپ: چهارم

كتاب ياد شده كه به قلم آقاي ناصري داوودي به رشته‌ي تحرير در آمده است، انقلاب كربلا را با توجه به منابع اهل سنت به طور علمي بررسي كرده است. ياد‌آوري مي‌شود، آقاي عبدالمجيد ناصري داوودي، يكي از معدود شخصيت‌هاي علمي و فرهنگي افغانستان است كه با تلاش و جديت، آثاري زيادي در زمينه‌ي تاريخ به نگارش درآورده است و آثار چاپ شده‌ي وي عبارتند از:

1. تشيع در خراسان عهد تيموريان؛

2. زمينه‌ و پشينه‌ي جنبش اصلا‌حي در افغانستان؛

3. مشاهير تشيع در افغانستان؛

4. وضعيت کنوني جهان اسلا‌م؛

5. انقلاب كربلا از ديدگاه اهل سنت.

كتاب اخير از آثار بسيار برجسته‌ي ايشان است كه در 479 صفحه، هشت فصل و يك سلسله مباحث مقدماتي فراهم شده است.

مؤلف پس از بيان مقدمه، پرسش‌هاي اصلي، پاسخ‌ها و فصل بندي، به دسته‌بندي و معرفي منابع پرداخته است. وي منابع حادثه‌ي عاشورا به دو دسته تقسيم مي‌كند:

 1. منابع دسته‌‌اي اول؛ يعني آن دسته از منابعي كه به طور مستقيم حادثه‌ي كربلا را گزارش كرده است.

2. منابع دسته‌ا‌ي دوم؛ يعني آن‌ دسته از منابعي كه به طور غير مستقيم به نقل اين حادثه پرداخته است.

نكته‌اي مهمي كه مؤلف در اين قسمت بدان توجه مي‌كند، ارزش‌گذاري منابع است و اين مسأله را ياد‌آور مي‌شود كه در تمام پژوهش‌‌هاي علمي به‌ويژه پژوهش‌هاي تاريخي، شناخت و پالايش منابع، اهميت فراوان دارد. روي همين جهت است كه ايشان در بدست آوردن نتيجه‌ي نزديك به واقع، سعي مي‌كند از منابع دست اول بهره ببرد.

فصل اول كتاب به بررسي خلافت يزيد بن معاويه پرداخته است و در آن مباحثي چون؛ ولايت‌عهدي، نحوه‌ي مشاركت و بيعت مردم با يزيد و شرايط خليفه‌ي اسلامي بنا بر مباني اسلامي از نظر اهل سنت پرداخته است. هم‌چنين ديدگاه‌هاي موجود در وادي‌‌هاي ياد شده را با توجه به منابع اهل سنت، بررسي كرده است.

فصل دوم كتاب، به موضوع اجتهاد اختصاص دارد و در آن مسأله‌ي اجتهاد خلفاي مسلمان، به‌ويژه اجتهاد يزيد در قبال قتل امام حسين (ع) مورد بررسي قرار گرفته است. مسأله‌ي اجتهاد در فرهنگ اهل سنت، چيزي است كه با آن بسياري از مسايل را به زعم خودشان حل مي‌كنند. يكي از  توجيهاتي غير قابل پذيرش اهل سنت، در باره‌ي قتل امام حسين (ع) مسأله‌ي اجتهاد بي‌پايه‌ي آن‌هاست كه مؤلف اين مسأله را به‌ خوبي بررسي كرده و اجتهاد شرعي را از غير شرعي جدا كرده است.

فلسفه‌ي انقلاب كربلا از ديدگاه اهل سنت، عنوان فصل سوم است و در آن به علل قيام امام حسين (ع) از ديدگاه اهل سنت پرداخته شده است. در زمينه‌ي عوامل قيام امام حسين، ديدگاها و شبهات گوناگوني از طرف اهل سنت ارايه شده‌‌‌‌اند؛ ولي در مقابل، شمار فراواني از اهل سنت آن شبهات را وارد نمي‌دانند و براي انقلاب كربلا، عوامل ديني، اجتماعي و سياسي را ذكر مي‌كنند. نويسنده در اين قسمت سعي كرده است عوامل قيام امام حسين (ع) را كه در منابع اهل سنت به صورت صريح يا تلويحي آمده است، بررسي و تبيين كند.

در فصل چهارم، دخالت يزيد بن معاويه در فاجعه‌ي كربلا، بررسي گرديده و در آن، ديدگاه‌‌ها و نظريات مطرح شده در اين باب با توجه به اسناد و مدارك ترديد ناپذير ارزيابي شده است.

كرامات و پيامد‌هاي انقلاب كربلا از ديدگاه اهل سنت، عنوان فصل پنجم است. مؤلف در اين فصل تلاش كرده است تا پيامدها و عقوبت قاتلان امام حسين (ع) و يارانش و نيز  تأثيرات سياسي، اجتماعي و فرهنگي جريات عاشورا را بر جامعه‌ي اسلامي از نگاه اهل سنت بيان كند.

جواز يا عدم جواز لعن يزيد، بحث پر جنجال ميان علماي اهل سنت است و نويسنده در فصل ششم اين مسأله‌ي مورد مناقشه را تحت عنوان «علماي اهل سنت و مسأله‌ي لعن يزيد» بحث كرده است. وي معتقد است كه مسأله‌ي جواز يا عدم جواز لعن يزيد از ديرباز در ميان علماي اهل سنت مطرح بوده و همين مسأله سبب دسته‌بندي و صف‌آرايي اعتقادي آنان گرديده است. بسياري از اهل سنت، به دليل دخالت يزيد در قتل امام حسين (ع) و ديگر فرزندان امام علي (ع)، او را كافر، و لعنش را لازم مي‌دانند و همواره آن‌را به زبان يا قلم مي‌رانند. در مقابل، شماري اندكي از اهل سنت، با همه‌ تأسف و ابراز احساسات، حكم به عدم جواز لعن يزيد كرده‌اند. در اين فصل، نخست سير تاريخي تفكر يادشده بيان شده است و سپس مورد ارزيابي و نقد قرار گرفته است.

فصل هفتم عهده‌دار حيات و كارنامه‌ي مخالفان لعن يزيد است. اقليت اهل سنت كه از جهات گوناگون با ديد ترديد به انقلاب كربلا نگريسته‌اند و درپي دفاع از حكومت يزيد برآمده‌اند، در اين مسير دچار تناقض‌گويي‌هاي فراوان شده‌‌اند. در اين فصل كارنامه‌ي آن‌ها به خوانندگان معرفي شده است.

فصل هشتم، عزاداري و رويكرد عملي و عاطفي دانشمندان اهل سنت را نسبت به حادثه‌ي عاشورا بازتاب مي‌دهد. در اين فصل نفوذ عملي اين انقلاب در متن زندگي اهل سنت و عزاداري‌هاي آن‌ها در كشورهاي مختلف نشان داده شده است.

                                                   محمد اسحاق برهاني

                                                                         17/10/1388ش ـ قم